Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS), država koja je okupila Južne Slovene koji su živeli na području Srbije, Crne Gore i slovenskih delova Austrougarske, proglašena je 1. decembra 1918. godine, a na današnji dan, 29. novembra 1945. godine, kao njena naslednica formirana je Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija.
Nakon veka od stvaranja prve i 73 godine od proglašenja druge Jugoslavije, istoričari Marija Šćekić Marković, Zoran Tošić i Goran Vilić u razgovoru za „Loznički nedeljnik“ ukazali su na važna obeležja i bitne istorijske činjenice vezane za stvaranje tih država, kao i opravdanost ili neopravdanost žrtve koju je srpski narod podneo zarad vizije i ideje o zajedništvu, slobodi, bratstvu i jedinstvu.
– Kada se pogled usmeri unazad i postavi pitanje da li je Jugoslavija morala biti jedino i najbolje srpsko rešenje, većina ljudi ne pomisli na decembar 1918. godine. Prva asocijacija na Jugoslaviju je država koja je stvorena na današnji dan 1945. godine – navela je Markovićeva.
Šta je predstavljala Jugoslavija?
Ona je naglasila da su Prvi svetski rat i većina tema koje se odnose na Kraljevinu SHS kroz obrazovanje potpuno preskočene ili u tolikoj meri minimalizovane da su neke generacije ostale bez ikakvih saznanja o značajnim ličnostima i događajima iz ovog vremena, a da je upravo neznanje, to jest nedovoljno saznanja, bilo pogodno tle za razvijanje različitih stereotipa i revizije istorije.
– Jugoslavija je predstavljala ostvarenje srpskog vekovnog sna o ujedinjenju svih Srba u granicama jedne države. To je ideja koja je u određenom vremenu bila tesno skopčana sa jugoslovenstvom, a koju su kao politički projekat mudro i dalekovido, više od srpskih, forsirali hrvatski političari – rekla je Markovićeva.
– Dakle, netačno je da su svi Srbi i sve ugledne srpske ličnosti želele savez kakav je bila Kraljevina SHS, ali je u javnosti prikazano da je to bila isključivo srpska ideja – istakla je naša sagovornica.
Prema njenim rečima, ideja o Jugoslaviji najviše je nametana Srbima koji su njenim stvaranjem imali i najveće gubitke, a da su upravo žrtve koje je srpski narod podneo tokom rata bile temelj za stvaranje nove države.
– Ostavši bez „soli zemlje“, Srbija se gorko kajala, ali je politički bilo neprihvatljivo tako nešto izjaviti sve do sredine tridesetih godina XX veka – rekla je i istakla da su srpske zablude bile kristalno jasne 1941. godine, kada je politika određenih naroda nekadašnje Jugoslavije odvela te narode u fašizam.
– Oproštaj je pružen velikom broju zločinaca iz Prvog svetskog rata, a tačan broj poginulih, umrlih od zaraze i gladi, kao i broj izgubljenih života tokom povlačenja i izbeglištva nikada nije utvrđen – naglasila.
– Pravog sistematskog i statističkog rada na pokušaju da se utvrdi tačan broj žrtava Prvog svetskog rata nije bilo. Opraštajući tako lako 1918. godinu, potomci zločinaca iz Vražje i drugih divizija, očekivali su isto i posle dvadesetak godina, kada je počeo Drugi svetski rat – uverena je Markovićeva.
Istoričar Zoran Tošić naglasio je kako je ideja jugoslovenstva bila „srpsko čedo“, koju su svesrdno, ali sa kalkulantskim idejama, podržale političke elite drugih južnoslovenskih naroda.
On je istakao da je posle punih sto godina uz jasnije sagledavanje moguće bolje razumeti tvorevinu kakva je bila Jugoslavija, te da je danas iznenađujuće interesantna činjenica da su ideju o ujedinjenju srpski političari i Dvor pokrenuli upravo u trenutku propasti Srbije.
– Kolubarska bitka je još uvek trajala, a tifus je razarao sela i gradove. Iako je polovina naroda bila u izbeglištvu i zbegovima, vizionari iz Srbije su maštali o ujedinjenju slovenstva i rastakanju vekovne opasnosti sa zapada – Austrougarske monarhije, a ova vizija je zahvaljujući povoljnoj međunarodnoj klimi i nestanku četiri carstva (Turskog, Ruskog, Nemačkog i Austrougarskog) bila ostvarena posle pune četiri godine – objasnio je Tošić.
Nova država u interesu mnogih
Kako je istakao, srpska politička elita bila je zadovoljna jer je na buduću državu gledala kao na „svoju“, u kojoj će živeti svi Srbi i u njoj uz svog kralja imati odlučujući uticaj.
– Zadovoljni su bili i predstavnici Hrvata i Slovenaca, koji su u zadnjem momentu uspeli da se ukrcaju na pobednički brod i uđu u zajedničku zemlju sa već viđenim pobednicima – protumačio je Tošić.
Tošić je podsetio da je posle proglašenja Kraljevine SHS, 1. decembra 1918. godine, za čuvara Jugoslavije proglašen prestolonaslednik, od 1921. godine kralj Aleksandar Karađorđević, koji je pokušao da miri i umiruje tenzije, posreduje između političara, drži stranu zajedničkoj državi i da se za nju žrtvuje.
Kada su problemi postali nerešivi, a političke borbe uzele krv i žrtve, kralj Aleksandar je izvršio vojni udar i 1929. godine proglasio Kraljevinu Jugoslaviju, što je prema Tošićevom mišljenju, bio „očajnički pokušaj spasavanja projekta koji se urušavao.“
Ceo tekst je dostupan u štampanom izdanju „Lozničkog nedeljnika“.
